10 مارس 2021•بهروزرسانی: 12 مارس 2021
گزارش تحلیلی / حقی اویغور / خبرگزاری آناتولی
دکتر حقی اویغور، نایب رئیس «مرکز مطالعات ایرانی آنکارا» طی یک مقاله اختصاصی با عنوان « مبارزه با تروریسم و مناسبات ترکیه-ایران» برای خبرگزاری آناتولی به شرح رویکرد اخیر تهران در قبال اقدامات ترکیه در زمینه مبارزه با تروریسم و همچنین انتظارات آنکارا از ایران در این باره پرداخت.
متن کامل این مقاله به شرح زیر است:
اگرچه ریشه مفاهیم ترور و تروریسم به گذشته باز میگردد، اما در دوره مدرن به تدریج به یک ابزار سیاسی با اهمیت روز افزون تبدیل شده است. در جهان اسلام، چنین سازمانهایی بیشتر در مقابل پایتختهایی كه می خواستند سیاستهای مستقل از قدرتهای بزرگ را دنبال كنند، قد علم کرده یا در راستای بی ثبات کردن استراتژیهای بلند مدت آنها، مورد استفاده قرار می گرفتند.
برخی از این سازمانهای تروریستی از حمایت اجتماعی نسبی برخوردار بوده و برخی دیگر مانند گروه تروریستی «آسالا» به طور کلی از سوی عوامل خارجی رهبری شده و به محض قطع این حمایت از صحنه تاریخ حذف شدند. در دوره اخیر نیز زمانی که کودتاها و تحرکات ضد انقلابی در زمینه خروج تظاهرات «بهار عربی» با شعار آزادی و دموکراسی از مسیر خارج ناکام ماند، گروههای تروریستی «کارآمد» وارد عمل شده یا گروههای جدید تاسیس شدند.
ترکیه و ایران به عنوان دو کشور مهم منطقه که طی چهل سال اخیر شخصیتهای زیادی را به دلیل تروریسم از دست دادند، با سازمانهای تروریستی «قومی» و «ملی» در حال مبارزه بوده و در این زمینه از یک همکاری جامع برخوردار هستند. به همین دلیل نسبت به گروههای تروریستی که هر کدام با آن درگیر هستند، دیگری مسامحه نشان نمیدهد؛ برای مثال ایران از جمله کشورهایی است که گروههای تروریستی فتو و پ.ک.ک در آن کمترین ساختار را داشتند و از طرف دیگر ترکیه نیز به ساختارهای ضد انقلابی مانند «سازمان مجاهدین خلق» اجازه ورود نداد. این سازمان که در ایران چندین اقدام خونین را رقم زده، بیشتر از کشورهای عراق، پاکستان و آلبانی به عنوان پایگاه استفاده کرده است. هرچند مکانیزم امنیتی تشکیل یافته بین آنکارا و تهران در سطح مطلوبی قرار ندارد، اما این همکاری همچنان ادامه داشته است. ثبات همکاری امنیتی دو کشور همزمان با رقابت منطقهای توجه قدرتهای منطقهای و بینالمللی را نیز به خود جلب کرده است.
به طور خلاصه اظهارات خارج از عرف دیپلماتیک و اختیارات ایرج مسجدی، سفیر ایران در بغداد در 23 فوریه جاری مبنی بر «محکوم کردن» عملیات احتمالی ترکیه علیه مواضع مستقر گروه تروریستی پ.ک.ک در شمال عراق و ادعا بر «نامربوطی منطقه سنجار برای ترکیه» توجه بسیاری را به خود جلب کرد. در ادامه نیز دیپلمات ارشد ترکیه در بغداد بلافاصله به این اظهارات واکنش نشان داد و وزارت امور خارجه ترکیه نیز با احضار سفیر ایران در آنکارا اعلام کرد که ترکیه مشتاق است در زمینه مبارزه با تروریسم ایران را در کنار خود ببیند نه در مقابلش. وزارت امور خارجه ایران نیز در اقدامی مشابه سفیر ترکیه در تهران را احضار کرده اظهارات سلیمان سویلو، وزیر کشور ترکیه در باره حضور تروریستهای پ.ک.ک در منطقه مرزی ماکو را غیر قابل قبول خواند.
-ناامیدی آنکارا از تهران
با کمی تامل میتوان ناامیدی آنکارا از تهران را درک کرد. دولت ترکیه طی 40 سال اخیر فارغ از موضوعات داخلی، مبارزه با پ.ک.ک را خط قرمز خود اعلام کرده و در این راستا از هیچ اقدامی فروگذار نمیکند. ترکیه و سوریه سال 1998 به دلیل حضور عبدالله اوجالان در این کشور در آستانه جنگ قرار گرفته و همچنین طی همان سالها آنکارا پرداخت غرامت به خاطر روستاییان ایرانی که هنگام بمباران مواضع پ.ک.ک در مرز ایران توسط جنگندههای ترکیه جان باخته بودند، را پذیرفت. البته حساسیت ترکیه نسبت به پ.ک.ک تنها بر روابط با کشورهای منطقه تاثیر نمیگذارد. در سالهای اخیر گسترش همکاری آمریکا با «ی.پ.گ» همراه با جنگ داخلی سوریه، یکی از جدیترین بحرانهای مناسبات ترکیه و آمریکا را رقم زد و این فضای بی اعتمادی به بحرانهای دیگر مانند موضوعات «اس400» و «کاتسا» میان دو کشور دامن زد.
در چارچوب نگاه اصولی بر موضوع مبارزه با تروریسم، در حالی که مقامات ایرانی مدام امنیت را یک مفهوم منطقهای و کلی دانسته و تاکید میکنند کشورها به تنهایی و به ویژه با اتکا بر قدرتهای خارجی نمیتوانند یک امنیت پایدار ایجاد کنند، اظهارات خارج از عرف دیپلماتیک مسجدی که از سابقه نظامی برخوردار است، درباره عملیات ترکیه علیه گروه تروریستی تجزیه طلب تحت حمایت کشورهای غربی را میتوان «تغافل» تعبیر کرد. تلاش برای ایجاد موج ملیتگرای تصنعی عراقی علیه ترکیه از سوی برخی از ناراضیان تظاهرات ضد ایرانی که از دو سال گذشته به رهبری جوانان شیعه در عراق ادامه دارد، هر چند قابل درک است، اما نتیجهای نخواهد داد. در این راستا مصطفی الکاظمی نخست وزیر عراق، مسرور بارزانی نخست وزیر اداره محلی کرد شمال عراق و مقامات فدرال و منطقهای که از استقرار پ.ک.ک در این منطقه ناراضی هستند، صراحتا یا تلویحا عدم مخالفت خود با عملیات احتمالی ترکیه علیه این گروه تروریستی را اعلام کردند.
ایران که طی سه سال گذشته تحت فشار سنگین دولت دونالد ترامپ قرار داشت، دوره دشواری از لحاظ سیاستهای داخلی و خارجی را سپری میکند. دولت جو بایدن نیز بر خلاف انتظارات موجود در داخل و خارج از ایران به توافق هستهای (برجام) سال 2015 بازنگشته و هنوز تصویری از احتمال برداشته شدن تحریمهای سنگین علیه ایران را در اذهان زنده نکرده است. از سوی دیگر تهران نیز گامهای آمریکا در زمینه ابراز «حسن نیت» را تا به این جای کار کافی ندانسته و مذاکره در مورد جنگافزارهای موشکی و سیاستهای منطقهای را غیرقابل قبول ارزیابی میکند. ایران برای نجات از فشارهای غیرقابل تحمل اجتماعی و اقتصادی و همچنین افزایش سطح فشار بر روی بایدن همانند دوره اوباما، همزمان با گسترش ظرفیت فعالیتهای هستهای، از طریق گروههای نظامی وابسته به خود به حمله نظامی به مواضع آمریکا در عراق ادامه میدهد.
-گامهای فرساینده روابط دوستانه
ایران در حال حاضر تنها در زمینه سیاست خارجی و اقتصادی در تنگنا قرار نگرفته است. این کشور از لحاظ سیاست داخلی تمام انرژی خود را برای برگزاری انتخابات خرداد ماه (1400) متمرکز کرده است. در حالی که حسن روحانی، رئیس جمهور ایران که مسئول روند نزولی اقتصاد این کشور دیده میشود، تلاش میکند به سرنوشت مشابه روسای جمهور اسبق دچار نشود، افرادی مانند محمد جواد ظریف وزیر امور خارجه این کشور نیز سعی دارند از طریق توافق با کانونهای متفاوت قدرت به فعالیتهای سیاسی خود ادامه دهند. این وضعیت همچنین برای افرادی با دیدگاه اصولگرای میلیتاریست نیز صدق میکند. این قشر که هم اکنون قوه قضایی و مقننه را در اختیار دارند، در صورت لزوم با یک طراحی در پی به دست آوردن آخرین قوه در این کشور هستند که بتوانند به تنها حاکم بلامنازع ایران در دوران پس از علی خامنهای، رهبر این کشور تبدیل شوند. در این نوع شرایط بحرانی امکان بروز خطا درباره موضوعات حساس که مستلزم توجه و تلاش بیشتر است، وجود دارد. نمونهای از این وضعیت در جنگ قرهباغ محقق شد. سازمانهای ایرانی به حدی در این زمینه آمادگی نداشتتند که در طول یک ماه و نیمی که این درگیریها ادامه داشت، اظهارات ضد و نقیضی از مقامات این کشور به گوش رسید. به ویژه قشری که همواره سیاست خارجی را با استفاده از قالبهای کلیشهای ارزیابی میکنند، به غیر از مفاهیم «نقشه صهیونیستی» و «تروریستهای تکفیری» در ساخت عبارات جدید ناتوان ماندند. از سوی دیگر تداوم به کارگیری از همین گفتار در فضای انتخاباتی نیز جدا از این مبحث تامل برانگیز است.
با توجه به اتهامات نامودبانه محمد جواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران علیه رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه طی ماههای گذشته از طریق رسانه اجتماعی و اظهارات سفیر ایران در عراق در حمایت از پ.ک.ک، می توان گفت که رویکرد بیمسئولانه برخی از مقامات ایرانی مهمترین چالش تهدید کننده روابط آنکارا و تهران به شمار میرود.
هر چند که این اظهارات از سوی افراد آگاه از ارزش روابط دو جانبه، به عنوان تلاش جاه طلبانه سیاسی ظریف برای جلب آرای ملیتگرای فارس پیش از انتخابات ریاست جمهوری یا ناشیگری ایرج مسجدی در عرصه دیپلماتیک قلمداد میشود، اما با در نظر گرفتن رفتارهای حیرتآور در قبال شرکتهای ترک فعال در ایران طی ماههای اخیر موجب شده که اقدامات تعمدی یا ناخواسته تهران به عنوان گامهایی در جهت آسیبرسانی به روابط دوستانه ریشهدار با آنکارا ارزیابی شود.
بر خلاف اتهامات برخی گروههای ایرانی یا تحت حمایت این کشور در مورد عملیات ترکیه در شمال عراق مبنی بر «اشغال موصل و کرکوک» یا «نئوعثمانیگری»، از زاویه دید ترکیه اهداف و علل اجرای این عملیات بسیار محرز است. تلاش گروه تروریستی پ.ک.ک برای افزایش تاثیرگذاریاش در عراق و سوریه پس از عملیاتهای موفقیت آمیز نیروهای مسلح ترکیه در داخل مرزهای کشور که آنها را به نقطه پایانی نزدیک کرده، معلوم همگان است. اگر چه این سازمان تروریستی با تغییر نام در سوریه تحت حفاظت آمریکا درآمده و از مصونیت نسبی برخوردار است، از موجودیت آن در عراق محافظتی نمیشود. بنابرین برای ترکیه که در جهت عدم ایجاد تنش با آمریکا در رابطه با سوریه گام نظامی در قبال گروه تروریستی بر نمیدارد، در عراق چنین وضعیتی صادق نیست. اما اگر ایران با تغییر سیاست بخواهد نقش آمریکا در سوریه را در حمایت از پ.ک.ک در عراق انجام دهد، تاثیر این رویکرد در سطح راهبردی خود را نشان خواهد داد. آنکارا که تخریب روابط خود با بازیگری مانند آمریکا را به دلیل سیاستهایش در رابطه با «ی.پ.گ» میپذیرد، در صورت حمایت محرز ایران از پ.ک.ک، رویکرد خود نسبت به این کشور را به طور جدی تغییر خواهد داد.
در نتیجه، عملیات احتمالی ترکیه علیه مواضع استراتژیکی پ.ک.ک در سنجار به مثابه نقض تمامیت ارضی عراق نبوده و این موضوع ارتباطی به کشورهای ثالث ندارد. اگر ایران با یک رویکرد جاهطلبانه که گاهی به آن متوسل میشود، نگرانیهای امنیتی ترکیه را نادیده گرفته و علاوه بر آن شبهنظامیان وابسته به خود را وارد میدان کند، احتمال تحقق سناریوهای مشابه در ادلب و عفرین وجود دارد. اگر چه این وضعیت، نتیجه نهایی عملیات را تغییر نخواهد داد، اما به درک سیاستمداران ترکیه از مقصود اصلی گفتار «همکاری و امنیت منطقهای» ایران کمک خواهد کرد. تحمل و بردباری تصمیم گیرندگان ایران در این مقطع زمانی که اشتیاق رسانههای غربی از افزایش احتمال رویارویی دو قدرت بزرگ منطقه در گزارشهایشان مشهود است، نه تنها این امیدواری قدرتهای بدخواه را از بین خواهد برد، بلکه روابط دو جانبه را وارد مرحلهای جدید خواهد کرد. در غیر این صورت، رویکرد نامعلوم ایران که در جریان عملیات دوم قرهباغ آسیبهای جدی به این کشور وارد کرد، اینبار در زمینه سیاستهای منطقهای، تهران را با شکستهای جدی مواجه میکند.
[ دکتر حقی اویغور، نایب رئیس «مرکز مطالعات ایرانی آنکارا» است.]
* این گزارش تنها بیانگر نظر نویسنده است و بازتاب دیدگاه خبرگزاری آناتولی نیست.
