پروژه راه توسعه؛ موانع و فرصت‌ها

استانبول/ امید شمیزی/ خبرگزاری آنادولو

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه 22 آوریل گذشته طی سفری رسمی از بغداد، پایتخت عراق بازدید کرد. سفر اردوغان به عراق پس از 13 سال صورت پذیرفت و توافقنامه «پروژه راه توسعه» نیز طی این دیدار به امضای مقامات عالی‌رتبه دو کشور رسید.

پروژه راه توسعه از بندر بزرگ فاو در استان بصره در جنوب عراق آغاز خواهد شد و با عبور از مسیر بصره، دیوانیه، نجف، کربلا، بغداد و موصل؛ عراق را از طریق بندر جیهان و مرسین یا از جاده‌های مواصلاتی ترکیه به اروپا متصل خواهد کرد. بندر فاو پس از تکمیل به یکی از بزرگترین بنادر خاورمیانه با طولانی‌ترین موج شکن جهان به طول 14 هزار و 523 متر تبدیل خواهد شد. پروژه مذکور عراق را از طریق مسیر زمینی و خط راه‌آهن به آسیا و اروپا وصل می‌کند و هدف آن کاهش زمان در حمل و نقل و تبدیل منطقه به یک مرکز ترانزیتی است.

هزینه این پروژه که پس از دیدار محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر عراق با رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه در مارس 2023 در آنکارا، راه توسعه نام گرفت، 17 میلیارد دلار تخمین زده می‌شود. با تکمیل این پروژه طی سالهای آتی، بندر بزرگ فاو عراق با خط ریلی و بزرگراهی به طول 1200 کیلومتر به مرز ترکیه متصل خواهد شد.

یادداشت تفاهم اجرای پروژه راه توسعه 22 آوریل طی مراسمی در بغداد با حضور رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه و محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر عراق، عبدالقادر اورال‌اوغلو، وزیر حمل و نقل و زیرساخت ترکیه، رزاق محیبس الصداوی، وزیر حمل و نقل عراق، جاسم بن سیف السلیطی وزیر حمل و نقل و ارتباطات قطر و سهیل محمد المزروعی وزیر انرژی و زیرساخت امارات متحده عربی به امضا رسید.

دکتر امید شکری، محقق ارشد مدعو دانشگاه جرج میسون و استراتژیست انرژی در گفتگو با خبرگزاری آنادولو با تاکید بر اینکه عراق به اجرا و عملیاتی شدن پروژه راه توسعه نیاز دارد، "ثبات و امنیت عراق" را مسائل کلیدی به منظور موفقیت این پروژه معرفی می‌کند.

این پژوهشگر حوزه امنیت انرژی با بیان اینکه بسیاری از کشورهای منطقه به دنبال اجرا و مشارکت در پروژه‌های ترانزیتی به دو دلیل عمده هستند، تصریح کرد: در حال حاضر رقابت زیادی میان کشورهای منطقه به منظور ایفای نقش در پروژه‌های ترانزیتی وجود دارد. تمامی کشورها برای ورود به چنین پروژه‌هایی دارای دو هدف عمده هستند. اول اینکه بتوانند از طریق حق ترانزیت رشد اقتصادی خودشان را شتاب دهند و همچنین با منافع ژئوپلیتیکی نقشی فعال در امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی برعهده گیرند.

شکری درباره اهداف ترکیه از اجرای پروژه راه توسعه گفت: ترکیه اگرچه در حال حاضر مرکز ترانزیت انرژی است اما به دنبال تبدیل شدن به مرکز تجارت و هاب انرژی نیز است. بدین ترتیب منابع انرژی کشورهای همسایه‌ای چون عراق و همچنین کشورهای آسیای میانه و دریای خزر از طریق ترکیه راهی بازارهای مصرف به ویژه در اروپا خواهد شد. از سوی دیگر ترکیه خواهد توانست منابع انرژی مورد نیاز خود را با هزینه کمتری تامین کرده و همچنین از قبل ترانزیت نیز دارای درآمد شده و با ایفا کردن نقش در امنیت انرژی اروپا جایگاه خود در معادلات منطقه‌ای و جهانی را افزایش دهد. به همین دلیل نیز ترکیه به دنبال اجرایی شدن پروژه راه توسعه عراق است.

او با اشاره به اینکه برخی دولت‌ها و گروه‌ها در منطقه تمایل زیادی برای عملیاتی شدن پروژه راه توسعه ندارند، توضیح داد: اقلیم کردستان عراق و دولت مرکزی عراق بر سر نحوه توزیع درآمدهای نفتی اختلاف دارند. به نظر اقلیم کردستان عراق در صورت عملیاتی شدن پروژه راه توسعه، اهمیت این اقلیم در رابطه با امنیت انرژی و کلا بعد منطقه‌ای کم خواهد شد. به همین دلیل نیز دولت اقلیم با دید خیلی مثبتی به این پروژه نگاه نمی‌کند. ایران هم در نظر دارد با تجهیز خط آهن شلمچه بصره، کریدور شرقی و غربی را فعال کرده و بدین ترتیب راه آهن این کشور را به سوریه و عراق متصل نماید. به همین خاطر ایران نیز نگاه زیاد مثبتی به پروژه راه توسعه عراق ندارد و حتی یکی از موانع اصلی اجرایی شدن پروژه نیز به شمار می‌رود.

شکری اجرای پروژه راه توسعه را نیازمند سرمایه‌گذاری و همکاری کشورهای بیشتری علاوه بر ترکیه، عراق، قطر و امارات متحده عربی دانسته و گفت: هر پروژه و کریدوری از بعد ژئوپلیتیکی با دو چالش اصلی تامین منابع مالی لازم و ریسک‌های ژئوپلیتیک روبرو است. درباره ریسک‌های ژئوپلیتیک، عراق با مخاطرات زیادی روبرو است. از بعد تامین منابع مالی نیز اگر چه امارات و قطر مایل به سرمایه‌گذاری در پروژه راه توسعه هستند، اما سرمایه‌گذاری این دو کشور بدون پشتوانه سیاسی غرب به ویژه آمریکا و همچنین حمایت روسیه و چین به تنهایی کافی نخواهد بود.

او در بخش دیگری از گفتگو افزود: مساله امنیت عراق تنها دست دولت خود این کشور یا کشورهای عربی نیست. در خوشبینانه‌ترین سناریوی ممکن در صورتی که کشورهای عربی حتی موفق به تزریق منابع مالی لازم به عراق شوند نیز کشورهایی مانند ایران یا گروه‌های تروریستی مانند داعش می‌توانند به راحتی در اجرای این پروژه ناامنی ایجاد کنند. به همین دلایل نیز اجرای کامل پروژه راه توسعه بدون رفع موانع مذکور با دشواری روبرو خواهد بود.