تهران/ الهه سالاری/ خبرگزاری آناتولی
براساس توافق ایران و اروپا دور جدید مذاکرات وین در خصوص برجام 29 نوامبر آغاز خواهد شد. این تاریخ در حالی اعلام شده که دور ششم مذاکرات پس از پایان یافتن دوره ریاست جمهوری حسن روحانی و روی کار آمدن ابراهیم رئیسی، متوقف شده بود.
ایران در مذاکرات وین با بریتانیا، فرانسه، آلمان، روسیه و چین به شکل مستقیم و با آمریکا غیرمستقیم مذاکره میکند و دولت ابراهیم رئیسی تاکید کرده که قصد مذاکره مستقیم با آمریکا را ندارد.
علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بینالمللی بحران در واشنگتن در آستانه آغاز دور جدید مذاکرات برجام به سوالات خبرگزاری آناتولی در این مورد پاسخ داده که در ادامه میخوانید:
آناتولی-پس از پایان دور ششم گفتوگوهای وین، ایران، 4+1 و آمریکا به پیشنویسهایی دست یافتند. حال ایران میگوید قرار نیست مذاکرات از همان نقطه آغاز شود و مشخص هم نیست از چه نقطهای میخواهد آغاز کند. این موضوع چه تاثیری بر نتیجه مذاکرات خواهد گذاشت؟
-علی واعظ: بدون تردید رویکرد ایران یکی از مهمترین عوامل بر تعیین سرنوشت مذاکرات خواهد بود. کاملا قابل درک است که دولت جدید ایران که منتقد شیوه مذاکراتی و رویکرد دولت آقای روحانی بود، مایل نباشد که مذاکرات را دقیقا از همانجایی که دور ششم متوقف شد، ادامه دهد. ولی نمایندگان پنج قدرت جهانی و اتحادیه اروپا در سطح بالایی در این مذاکرات شرکت کردند، روزها وقت گذاشتند برای اینکه در مورد تک تک مسائل به بحث و گفتوگو بپردازند. به عنوان مثال مدیرکلهای وزارت خارجههای آلمان، فرانسه و بریتانیا که در این مذاکرات شرکت میکنند، مسئول تمام وقایع جهانی در وزارتخانههای متبوع خود هستند. به همین دلیل نیز اینکه اینها روزها به یک موضوع بپردازند امر دشواری است. اینکه ایران بخواهد تمامی دستاوردهای این شش دور را کنار بگذارد چه از لحاظ وقت و انرژی که صرف رسیدن به این تفاهمات شده است، واقعا برای طرفین نقطه مطلوبی نیست. به همین جهت هم 5+1 به طور متحد اصرار بر این داشت که ایران از همان نقطه قبل شروع کند.
%2FKasim%2FWhatsApp-Image-2021-11-11-at-12.43.44-1-.jpeg)
گمان من بر این است که تیم آقای رئیسی به احتمال زیاد برخی از پیشرفتهای به دست آمده را خواهد پذیرفت اما بخشی را هم قبول نخواهد کرد. بنابراین مذاکرات در برخی مسائل ادامه پیدا خواهد کرد اما در بخشی دیگر ایران ممکن است خط قرمزهای جدید و خواستههای جدید مطرح کند. البته من فکر نمیکنم این فرمولی برای بنبست باشد. تا زمانی که ایران همراه با پافشاری بر برخی مسائل که توسط دولت رئیسی اولویت تشخیص داده شده، انعطاف و نرمش کافی درباره مسائل دیگر را داشته باشد، آن وقت طرف مقابل هم میتواند دست به مقابله به مثل بزند و در چند مورد اصرار کند به خواستههایش برسد و در برخی موارد انعطاف نشان دهد. به نظر من این تنها راه برای احیای برجام است. هیچ کدام از طرفین نمیتوانند به معادله بیشتر در برابر کمتر برسند. هر دو طرف باید بپذیرند که با انعطاف بیشتر میتوانند توافق را احیا کند، تنها راه رسیدن به نتیجه مطلوب است.
-آناتولی: در دور قبلی مذاکرات وین، تیم مذاکره کننده ایران مدام بر ادامه مذاکرات براساس «چارچوب تعیین شده از سوی نظام» تاکید میکرد، آیا این چارچوب با تغییر دولت عوض شده است؟
-علی واعظ: خیر و به همین علت هم هست که در دولت روحانی توافق حاصل نشد. وزیر خارجه و مذاکره کننده ارشد به این مسئله اعتقاد داشتند که پذیرفتن نتیجهای که شاید ایدهآل نباشد از گزینههای جایگزین بهتر است. ولی به هر حال از آنجایی که نظام بر برخی از خواستهها پافشاری میکرد، توافق حاصل نشد. امروز هم همین است. در راهبرد یک تداوم وجود دارد اما در تاکتیکها تفاوت میبینیم. مثلا اینکه دولت آقای رئیسی نمیپذیرد که با 3 کشور اروپایی به صورت همزمان مذاکرات کند و ترجیح میدهد جداگانه باشد. این خطوط قرمز ایران را جابهجا نمیکند فقط شیوه مذاکراتی هست که تغییر میکند.
-آناتولی: به نظر شما عنصر زمان تا چه اندازه بر موفقیت مذاکرات آتی تاثیرگذار است؟ آیا نگرانیها در خصوص از بین رفتن مزیت خلع سلاحی برجام در صورت طولانی شدن روند مذاکرات واقعی و جدی است؟
-علی واعظ: به هر حال واقعیت این است که پیشرفت برنامه هستهای ایران به صورت تصاعدی و روزمره صورت میگیرد. برخی از این پیشرفتها با توجه به دانشی که ایران به دست میآورد، بازگشت پذیر نیستند. این امکان برای ایران وجود خواهد داشت که در آینده چنانچه توافق در اجرا به مشکل مواجه شود، ایران بتواند خیلی سریعتر از گذشته قابلیتهای هستهای را احیا کند. بنابراین هر چه زمان بیشتر بگذرد و ایران از لحاظ پیشرفتهای هستهای در مقایسه با پیشرفتهای عمودی که فقط کمیتی است، پیشرفتهای افقی چندان بازگشت پذیر نیستند. در واقع اینها هستند که مزیتهای خلع سلاحی برجام را خواه ناخواه از بین خواهند برد. اگر امروز ایران به تمام محدودیتهایی که در برجام وجود داشت به صورت کامل برگردد، زمان گریزی که برجام 12 ماه در نظر گرفته بود، یعنی میزان زمانی که نیاز است ایران به اندازه یک سلاح هستهای مواد غنی شده به غلظت بالای تسلیحاتی را تولید کند، این زمان اگر ایران به تمام محدودیتها برگردد دیگر یک سال نخواهد بود. حتما کوتاهتر خواهد بود. هرچه زمان بگذرد این مزیت بیشتر از بین خواهد رفت. این نکته درستی است اما اینکه خط قرمز را غرب کجا ترسیم خواهد کرد، به گمان من دارای ابهامات جدی است. چرا که آیا اقداماتی که فقط تسلیحاتی هستند خط قرمز محسوب خواهد شد؟ به عنوان مثال غنی سازی تا 90 درصد و یا اینکه اخراج بازرسان آژانس بین المللی انرژی اتمی زمان گریز به زیر 6 ماه برسد و یا مسائل دیگر. خیلی مشخص نیست که غرب در چه نقطهای به این نتیجه خواهد رسید که مزایای خلع سلاح برجام قابل احیا نیستند. به نظر میرسد بیشتر یک تصمیم سیاسی است تا فنی.
-آناتولی: رسانهها اغلب ایران را مقصر بن بست کنونی نشان میدهند اما جدا از اینکه کدام طرف مقصر اصلی است، تحریمها تاثیر زیادی بر اقتصاد و کیفیت زندگی مردم ایران دارند. چرا دولت بایدن که با شعار حقوق بشر روی کار آمده، چنین رویکردی را انتخاب کرده است؟
-علی واعظ: دولت بایدن دچار یک خطای استراتژیک در ابتدای به قدرت رسیدن شد و آن این بود که دست به اقدامات بشر دوستانه با کاهش تحریمها با توجه به اینکه ایران با کرونا دست به گریبان بود، نزد. علت اصلی نیز آغاز غنی سازی 20 درصدی توسط ایران تنها چند روز قبل از به سرکار آمدن دولت جو بایدن بود. این مسئله نیز هرگونه امتیازدهی یکجانبه از طرف آمریکا به ایران را در شرایطی که دولت بایدن نیاز به حمایت کنگره داشت، امر غیرممکنی کرد. اگر به گذشته نگاه کنیم این یک فرصتی بود که از دست رفت. منجر به این شد که بدگمانی در ایران نسبت به دولت بایدن عمیق شود. در حال حاضر متاسفانه به شرایطی رسیدیم که اگر بخواهد اقدامات بشر دوستانه انجام دهد، تعبیر بر این خواهد شد که دولت بایدن به دولت میانه روی حسن روحانی حاضر به امتیاز دهی نبود اما به دولت به اصطلاح تندرو آقای رئیسی حاضر به امتیاز دهی است. در واقع این یک نشانهای خواهد بود بر اینکه تندروی نتیجه بهتری حاصل خواهد کرد.
این اتفاق در روزها و هفتههای اول میتوانست با هزینه کمتری صورت بگیرد، این فرصت از دست رفت و به جایی رسیدیم که محاسبات سیاسی مانع این هستند که دولت بایدن بتواند به این سمت حرکت کند.
-آناتولی: نتایج مذاکرات هستهای تا چه اندازه روی دیپلماسی منطقهای دولت سیزدهم نظیر گفتوگوها با عربستان سعودی تاثیر خواهد گذاشت؟
-علی واعظ: به عقیده من تنشزدایی در منطقه همزمان با تنشزایی با غرب امکان پذیر نیست. به این معنا که ممکن است دولت آقای رئیسی شاید بتواند مدلی که دولت روحانی در دوره ترامپ با امارات در پیش گرفت را دنبال کند. عربستان سعودی هم در شرایطی که ایران در سر مسئله هستهای با غرب دست به گریبان باشد، به دنبال بیشاز این نیست. یعنی میخواهد خودش را از این تنشها مصون نگه دارد. در شرایطی که برجام احیا شود میتوان تصور کرد کشورهای متحد آمریکا در خلیج فارس به دنبال این باشند که روابط خودشان را با ایران عادی سازی کنند و آن را به صورت چشمگیری گسترش دهند.
