27 آوریل 2021•بهروزرسانی: 29 آوریل 2021
استانبول/ خبرگزاری آناتولی
از زمانی که آیتالله سیدعلی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران تاکید کرد «مذاکره برای احیای برجام با واشنگتن و غیره ایرادی ندارد، اما نباید فرسایشی شود» تا چالشهای شدید داخلی در این کشور که به نظر میرسد به توقف یا تعویق نشست وین منجر خواهد شد، کمتر از دو هفته میگذرد.
طی این مدت حوادثی در ایران رخ داد که نشان میدهد علیرغم تاکید ظاهری مقامات تهران بر لزوم بازگشت آمریکا به برجام و لغو فوری تحریمهای اقتصادی، همانطور که پیش از این خبرگزاری آناتولی طی گزارش ویژه اعلام کرد، آنها بین خودشان برای احیای این توافق اجماع ندارند.
همزمان با نشست وین، نمایندگان تهران و ریاض نیز در بغداد پیرامون اختلاف طرفین و مسائل منطقه مذاکره کردند؛ اما سخنان سرتیپ رستم قاسمی، معاون اقتصادی فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران مبنی بر حمایت ایران از حوثیها، بهعنوان سنگاندازی در مسیر این مذاکرات تلقی شد. علیرغم اعتراض صریح و فوری وزارت امور خارجه ایران به این سخنان، وی بار دیگر بر موضع خود پافشاری کرد.
نمایش مستندی با عنوان «پایان بازی» در تلویزیون رسمی ایران علیه تیم دیپلماسی این کشور نیز با خشم محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه این کشور و صدور بیانیه توسط او مواجه شد. موضعگیری علیه او و همکارانش بار دیگر توسط شبکه «پرس تی.وی» ایران تکرار شد.
درحالیکه حسن روحانی، رئیس جمهور ایران اعلام کرده بود مذاکرات حدود 70 درصد پیشرفت داشته است و اگر آمریکاییها در چارچوب صداقت حرکت کنند در زمان کوتاهی به نتیجه خواهیم رسید. جناح مقابل، اصرار و تلاش دولت روحانی برای انجام مذاکرات را در راستای تبلیغات برای کاندیدای مطلوب خود در انتخابات ریاستجمهوری تلقی میکند. به همین دلیل ظریف طی یک نامه سرگشاده خطاب به رهبر ایران با بیان اینکه در انتخابات 1400 کاندیدا نخواهد شد، از وی خواست که جلوی فشارها بر تیم مذاکرهکنندگان هستهای گرفته شود تا مذاکرات وین به سرانجام برساند.
مهمترین رخداد اما انتشار یک فایل صوتی چند ساعته از سخنان ظریف علیه دخالت سپاه پاسداران در سیاست خارجی و منطقهای ایران و انتقاد از قاسم سلیمانی بهعنوان اسطوره این نهاد نظامی-امنیتی بود که میتواند چالشهای داخلی این کشور را دو چندان و مذاکرات وین را با شکست مواجه سازد. ظریف در این فایل، از حمله موشکی سپاه به هواپیمای اوکراینی، ارسال هواپیماهای شرکت «هما» به سوریه، از نوع ارتباط سلیمانی با ویلادمیر پوتین انتقاد کرده و سیاستهای روسیه در قبال کشورش را کثیف و خبیث دانسته است.
در این زمینه هادی خسروشاهین، کارشناس روابط بینالملل در مصاحبه با خبرگزاری آناتولی، برخلاف دیدگاه و تاکید رهبر ایران روند احیای برجام را فرسایشی، پیچیده و زمانبر دانست و گفت: علیرغم وجود پیشرفتهایی در روند مذاکرات وین، شاهد چالش در سه حوزه مهم هستیم که عبارتند از نوع تحریمها، توالی یا همزمانی بازگشت طرفین به تعهدات برجامی و راستیآزمایی انجام آنها. هرچند آمریکاییها با ارائه لیست مشخص و ملموسی اعلام کردهاند که حاضرند در زمینههای پولی، نفتی، کشتیرانی و بیمه تحریمها را لغو یا تعلیق کنند، اما همچنان انتظار طرفین در حوزه تحریم با یکدیگر تفاوت دارد.
وی افزود: ایران با درخواست لغو کلیه تحریمها پا به وین گذاشت و آمریکا با دستور لغو تحریمهای ناسازگار با برجام. این کشور میخواهد بخشهایی از 1600 مورد تحریمی که در دوره ترامپ وضع و اعمال شد را لغو یا تعلیق کند و حاضر نیست طبق یک تفسیر موسّع تحریمهای مرتبط با برنامه موشکی ایران، حقوقبشر و مبحث تروریسم را بردارد. تهران بر لغو کلیه تحریمهایی که ترامپ از 20 ژانویه 2017 تا 20 ژانویه 2021 علیه ایران وضع و اعمال کرد، اصرار دارد. به نظر میرسد آمریکا حاضر نیست تحریمهایی (مانند مسائل سایبری و تروریسم) که از ژانویه 2017 تا می 2018 (زمان خروج ترامپ از برجام) اعمال شد را رفع کند.
-موضوع توالی ویا همزمانی در انجام تعهدات برجامی
خسروشاهین در این زمینه نیز اظهار داشت: آمریکاییها در شرایط فعلی آمادگی داخلی لازم ندارند که تا پیش از راستیآزمایی و اطمینان نسبت به انجام تعهدات برجامی توسط ایران، تحریمها را لغو کنند. مقامات دولت جو بایدن بر لزوم توقف غنیسازی 60 و 20 درصدی توسط ایران تاکید میکنند. بنابراین شاید تا آن زمان دست به تحریمها نزنند. البته آمریکاییها در بحث «همزمانی انجام تعهدات» نرمشهایی نشان دادهاند؛ بطور مثال گفتهاند اگر ایران غنیسازی 60 درصد را تعلیق کند حاضرند دستورالعملی را برای آزادسازی اموال بلوکهشده ایران در خارج به وزارت خزانهداری آمریکا بدهند و همچنین برخی معافیتهای تحریمی را در این حوزه وضع کنند. چه بسا بانک مرکزی و برخی دیگر از بانکهای ایرانی را نیز از لیست تروریسم طبق قانون پاتریوت بردارند، ولی تا اطمینان حاصل نکنند لغو تحریمها را به سایر حوزهها سرایت نخواهند داد، چون بدون اقدام متناظر ایران، این تصمیم برای دولت بایدن پیامدهای خوبی در داخل آمریکا نخواهد داشت.
او در ادامه خاطرنشان کرد: مسائل اختلافی و چالش برانگیز میتواند احیای نهایی برجام را برای ماهها به تاخیر بیاندازد. اگر ایران از شرط لغو تمام تحریمهای ناسازگار با برجام کوتاه بیاید، گام مهمی برای احیای این توافق برداشته خواهد شد. از سوی دیگر، اگر آمریکا نیز با اندکی انعطاف، بخشی از تحریمهای غیربرجامی را لغو کنند، اقدام موثری خواهد بود. آمریکا تاکنون تنها بسته «گلدیداکس» یا متوسط به ایران ارائه کرده و احتمال رفع یا کاهش تحریمها در حوزههای خاصی داده است و نشانی از تصمیم بایدن برای لغو تمامی آنها دیده نمیشود.
این تحلیلگر مسائل سیاسی درباره رویکرد مقامات ایران در قبال مذاکرات وین نیز گفت: در داخل ایران حول لغو کلیه تحریمها یا تحریمهای ناسازگار با برجام اختلافاتی وجود دارد. نشانه بارز آن نیز سخنان اخیر علی ربیعی، سخنگوی دولت روحانی است؛ برای نخستین بار یک مسئول ایرانی از واژه «تحریمهای مغایر برجام» استفاده کرد و درباره راستیآزمایی نیز برخلاف دیگر مسئولین که بر بازه زمانی 3 تا 6 ماهه تاکید دارند از «زمانی کوتاه» سخن گفت. هرچند هنوز نمیتوان مطمئن بود که این سخنان موضع تمام مقامات تهران است یا خیر، چون در این زمینه نیز اجماعی در ایران وجود ندارد.
-مذاکره بر سر مسائل مربوط به ایران مانند مسائل منطقه و موشکی و غیره
ایران تاکنون مذاکرات و توافق برجام را تنها حول برنامه هستهای این کشور میدانست و خامنهای با طرح مسئله «برجام 2» (درباره سیاست ایران در منطقه) و «برجام 3» (حقوق بشر) توسط روحانی مخالفت کرد، اما حال با عدول از استراتژی، روند جدیدی که کارشناسان آن را «برجام پلاس» مینامند را پذیرفته است. از دیدگاه برخی کارشناسان مانند دکتر احمد زیدآبادی، این بار نه غرب، بلکه پکن به تهران فشار آورده و تحقق توافق 25 ساله چین-ایران را منوط به تغییر سیاست منطقهای این کشور دانسته است. انجام مذاکرات بغداد همزمان با نشست وین و خشم سردارانی مانند قاسمی در همین راستا قابل درک است.
هادی خسروشاهین در این زمینه نیز اظهار داشت: استراتژی دموکراتها در دولت بایدن با دوره اوباما متفاوت است. او قصد حل گام به گام مسائل مربوط به ایران داشت و با برنامه هستهای شروع کرد تا به دیگر حوزهها گسترش دهد، اما این تلاشها در سال آخر دولتش ناکام ماند. از این رو تیم بایدن تغییر رویه داده و استراتژی حل همزمان معمای ایران در سطح منطقه و بینالمللی را دنبال میکند. دولت او متوجه پیچیدگی این مسائل است، چون تنها برای امضای برجام 18 ماه زمان صرف شد. حل سیاست منطقهای ایران و دیگر حوزهها به مراتب زمانبرتر خواهد بود. بایدن چون زمان کافی تا 2023 و 2025 در اختیار دارد، فعلا ضرورتی نمیبیند به «برجام پلاس» بپردازد، ولی قطعا این استراتژی (پرداختن به دیگر مسائل مربوط به ایران) پس از احیای برجام تداوم خواهد یافت.
او در مورد تاکتیک و شیوه آمریکا برای پرداختن به سیاست منطقه ایران نیز گفت: دولت بایدن خواهد کوشید نقش منطقهای ایران را نه یکجا، بلکه کشور به کشور حل و فصل کند و احتمالا پس از یمن به سوریه و عراق خواهد پرداخت. حوزه پایانی لبنان خواهد بود، چون دولت بایدن نسبت به وضعیت حزب الله بهعنوان یکی از خطوط قرمز ایران واقف است. از این رو نقش منطقهای این کشور را کلا نادیده نخواهد گرفت، چون در این صورت موجب تداوم بحرانها خواهد شد. مثلا در مورد یمن متحدان ایران و عربستان سعودی و امارات متحده عربی دولتی وحدت ملی تشکیل خواهند داد. هرچند پروسه سختی خواهد بود.
-سیاست آمریکا برای خاورمیانه پس از کاهش یا خروج منابع و نیروهایش از این منطقه
این کارشناس و تحلیگر سیاست آمریکا در ادامه تصریح کرد: ایالات متحده قصد ایجاد توازن میان قدرتهای اصلی منطقه یعنی ایران، ترکیه، اسرائیل و عربستان سعودی را دارد و توازن افقی را بر توازن عمودی (که قبلا با محوریت خودش حاکم بود) برای برقراری صلح و ثبات را خاورمیانه ترجیح میدهد تا بتواند منابع مالی و نظامی خود را از این منطقه بیرون ببرد. برنامه دولت بایدن کاهش نیروهای آمریکایی در منطقه از 65 هزار به 10 هزار نفر است. لازمه رهاسازی این منابع نظامی و مالی و اختصاص آنها برای رقابت با چین، ایجاد توازن افقی در خاورمیانه است.
خسروشاهین در پایان این گفتگوی اختصاصی خاطرنشان کرد: البته فراموش نشود که ما با نظم ایدهال دولت بایدن برای خاورمیانه فاصله داریم و شاهد چالشها و اوضاع پرآشوبی در این منطقه هستیم. هرگونه خرابکاری میتواند بر فرآیند مذاکرات میان تهران و واشنگتن برای احیای برجام تاثیر بگذارد و باید آن را یک مولفه مهم و موثر تلقی کرد. آمریکا و متحدانش پس از این مرحله نیز با وقفه چند ماهه دوباره به سراغ برجام خواهند رفت تا تاریخ انقضاها یا بند معروف به «غروب برجام» را تمدید و در نتیجه نظر مخالفان این توافق در منطقه و واشنگتن را نیز جلب کنند، اما بسیار بعید است که ایران درباره برنامه موشکی خود بهعنوان رکن رکین بازدارندگی و استراتژی دفاعی این کشور حاضر به مذاکره با واشنگتن و دیگران باشد.
