مقاله‌ «سی و ششمین اجلاس سران ناتو در آنکارا و ارتباطات استراتژیک ترکیه» به قلم برهان‌الدین دوران

آنکارا/ خبرگزاری آنادولو

پروفسور دکتر برهان‌الدین دوران، رئیس اداره ارتباطات ریاست جمهوری ترکیه، مقاله‌ای با عنوان «سی و ششمین اجلاس سران کشورهای عضو ناتو در آنکارا و ارتباطات استراتژیک ترکیه» برای مجله AA Briefing نوشت:

نظام بین‌الملل وارد دوره‌ای شده است که در آن تهدیدات بسیاری به طور همزمان و شدید احساس می‌شوند. جنگ جاری در اروپا، تشدید بی‌ثباتی در خاورمیانه، اختلال در زنجیره‌های انرژی و تأمین، حملات سایبری، اطلاعات نادرست مبتنی بر هوش مصنوعی و تهدیدات ترکیبی که تاب‌آوری اجتماعی را هدف قرار می‌دهند، همگی در یک معادله امنیتی همگرا می‌شوند. در چنین محیطی، تجربه نهادی به ارث رسیده از گذشته دیگر برای حفظ اتحادها کافی نیست. برای اتحادها ضروری است که سیاست‌ها و ظرفیت‌های مشترکی را توسعه دهند که از خطرات و تهدیدات جدید آگاه بوده و متناسب با شرایط در حال تغییر باشند.

بر این اساس، سی و ششمین اجلاس سران کشورهای عضو ناتو که در آنکارا برگزار شد، اهمیتی فراتر از صرفاً میزبانی این رویداد دارد. اجلاس آنکارا هم برای معماری امنیت جهانی و هم برای جایگاه ترکیه در آن از اهمیت بالایی برخوردار است. این اجلاس نقطه عطفی استراتژیک بود که جایگاه ترکیه را در ناتو بازتعریف کرد و نقش ترکیه را در آینده این اتحاد آشکارتر ساخت.

قدرت اصلی ناتو در توانایی آن در سازگاری با تهدیدهای جدیدی است که در طول تاریخ با آنها روبرو بوده است. امروزه، ناتو وارد فرآیند جدیدی از سازگاری و تحول شده است. ظهور مجدد درک تهدید متعارف در مرزهای شرقی آن، همراه با افزایش رقابت قدرت‌های بزرگ از جغرافیای دور و تغییر در بحث تقسیم بار از تقسیم عادلانه به تغییر در مسئولیت، منجر به رویکرد جدیدی به نام "ناتو 3.0" شده است. این رویکرد با هدف ایجاد یک اتحاد توانمندتر است، اتحادی که بتواند هزینه‌های خود را به ظرفیت نظامی واقعی تبدیل کند و بار را به طور مساوی بین متحدان توزیع کند. اجلاسی که در 7-8 ژوئیه 2026 در آنکارا برگزار شد، نقطه عطفی حیاتی در شکل‌گیری این مرحله سوم و در نتیجه ساخت ناتو 3.0 بود. این وضعیت به یک تحول قابل توجه اشاره دارد و نشان می‌دهد که ناتو اتحادی است که دائماً در مواجهه با تغییرات ژئوپلیتیکی بازتعریف می‌شود و نقش و نفوذ ترکیه را در این تحولات برجسته می‌کند.

فراموش نکنیم که جایگاه یک دولت در نظام بین‌الملل را نمی‌توان صرفاً با ظرفیت مادی آن تعیین کرد، بلکه قدرت روایتی که حول آن ظرفیت ساخته شده است، تعیین‌کننده آن است. این ظرفیت تنها زمانی به یک بازنمایی تبدیل می‌شود که به طور دقیق توصیف شود. دولت‌ها هویت، عملکرد سیستم‌های خود و چشم‌اندازهای خود برای آینده را از طریق روایت‌های به هم پیوسته می‌سازند و تلاش می‌کنند این روایت‌ها را از طریق کانال‌های مختلف به مخاطبان مختلف ارائه دهند. پیام‌هایی که ترکیه در اجلاس آنکارا به جهان منتقل کرد، در واقع بخشی از این روایت است.

اولین و اساسی‌ترین پیام ترکیه این است که یک متحد تولیدکننده امنیت است. ترکیه با در اختیار داشتن دومین ارتش بزرگ در ناتو، نه تنها از طریق قدرت عددی، بلکه از طریق تجربه عملیاتی، دسترسی جغرافیایی، ظرفیت تولید صنایع دفاعی و توانایی پاسخگویی سریع به بحران‌ها، در حال توسعه ظرفیت نظامی خود است. فرماندهی نیروهای زمینی ناتو در ازمیر و فرماندهی نیروهای واکنش سریع ناتو در استانبول، جایگاه ترکیه را در معماری فرماندهی اتحاد نشان می‌دهند. ترکیه همچنین با رادار و زیرساخت‌های عملیاتی خود به قابلیت‌های هشدار اولیه اتحاد کمک می‌کند.

تعهدات ترکیه به نظارت هوایی بر استونی، رومانی و لیتوانی و مشارکت آن در رزمایش Steadfast Dart-26 با مشارکت TCG Anadolu، تداوم این نقش را تأیید می‌کند. در عصری که امنیت دیگر محدود به دفاع مرزی نیست، ترکیه به قابلیت‌های اتحاد در فضای مجازی، زیرساخت‌های حیاتی، خطوط لجستیکی، سیستم‌های بدون سرنشین و ارتباطات استراتژیک کمک می‌کند. پیام اجلاس آنکارا واضح است: ترکیه صرفاً یک کشور خط مقدم در جناح جنوبی ناتو نیست، بلکه یک تأمین‌کننده امنیت مرکزی است که نقش فعالی در مناطق تهدیدآمیز مختلف ایفا می‌کند.

بدین وسیله، ترکیه موقعیت خود را تثبیت و از حاشیه به مرکز حرکت کرده است. ترکیه فراتر از اینکه متحدی برای محافظت از مرزهای ناتو باشد، کشوری است که تقریباً در هر مسئله مربوط به این اتحاد، از اوکراین گرفته تا قفقاز، از سوریه تا خلیج، از مدیترانه گرفته تا کریدورهای انرژی و حمل و نقل، مستقیما مسئولیت برعهده می‌گیرد.

پیام دوم، مفهومی از میانجیگری است که بازدارندگی و دیپلماسی را جایگزین یکدیگر نمی‌داند. ترکیه جلوگیری از تشدید بحران‌ها، باز نگه داشتن کانال‌های ارتباطی و ایجاد فضا برای دیپلماسی را به عنوان بخش جدایی‌ناپذیر رویکرد امنیتی خود در نظر می‌گیرد. تماس‌های حفظ شده با طرفین در طول جنگ اوکراین، بستر مذاکره ایجاد شده در استانبول و تلاش‌های دیپلماتیک که امکان افتتاح کریدور غلات را فراهم کرد، نمونه‌های بارز این رویکرد هستند.

به همین شکل، در تنش‌های مربوط به غزه، لبنان، لیبی، سوریه و ایران، رویکرد ترکیه محدود کردن اثرات منطقه‌ای درگیری‌ها و حفظ امکان دستیابی به یک راه‌حل سیاسی بوده است. این موضع با این واقعیت سازگار است که بازدارندگی نظامی ناتو به تنهایی کافی نیست و دسترسی دیپلماتیک برای مدیریت بحران‌ها بخش جدایی‌ناپذیر این اتحاد است. ظرفیت ترکیه برای گفتگو با بازیگران مختلف، دسترسی استراتژیکی ایجاد می‌کند که امکان برقراری تماس‌هایی را که اتحاد نمی‌تواند مستقیماً برقرار کند، فراهم می‌کند.

این رویکرد میانجیگری نه تنها در خارج از ناتو، بلکه در داخل آن نیز هدایت می‌شد. در حالی که آینده و وحدت ناتو در محیط امنیت بین‌المللی گاهی مورد بحث قرار می‌گیرد، این واقعیت که اجلاس آنکارا با پیام قوی وحدت به پایان رسید، قابل توجه است. ترکیه از جمله کشورهایی بوده است که در باز نگه داشتن کانال‌های گفتگو و تقویت پایه‌های اجماع بین متحدان با رویکردهای مختلف نقش داشته است. این روند، از درک ترکیه به عنوان یکی از بازیگران درون ناتو که می‌تواند نه تنها بحران‌های خارجی، بلکه انسجام داخلی اتحاد را نیز مدیریت و به تاب‌آوری نهادی کمک کند، پشتیبانی کرده است.

پیام سوم، ظرفیت رهبری منطقه‌ای ترکیه است که آن را قادر می‌سازد تحولات دریای سیاه، قفقاز، مدیترانه و خاورمیانه را با هم درک کند. تهدیدات امروزی از یک جهت جغرافیایی واحد ناشی نمی‌شوند. در حالی که نگرانی‌های امنیتی سنتی مشروع هستند، خطرات چندوجهی مانند تروریسم، مهاجرت غیرقانونی، شکنندگی دولت، امنیت انرژی، مسیرهای حمل و نقل دریایی و درگیری‌های منطقه‌ای به همان اندازه استراتژیک هستند. رویکرد امنیتی 360 درجه ترکیه بر این واقعیت استوار است که این مناطق تهدید را نمی‌توان از یکدیگر جدا کرد.

تماس‌های برقرار شده با کشورهای ابتکار همکاری استانبول در چارچوب اجلاس آنکارا، پیوند بین امنیت خلیج و امنیت یورو-آتلانتیک را آشکارتر کرده است. تأکید ترکیه بر این ابتکار که پایه‌های آن در سال 2004 بنا نهاده شد، نشان‌دهنده چشم‌اندازی است که مشارکت‌های منطقه‌ای ناتو را گسترش می‌دهد و اتحاد را به طور سالم‌تری با پویایی‌های امنیتی فراتر از مرزهای جغرافیایی خود مرتبط می‌کند. رهبری منطقه‌ای ترکیه نه تنها به معنای مؤثر بودن در مجاورت خود است، بلکه به معنای ایجاد روابط سیاسی، نظامی و دیپلماتیک بین حوزه‌های امنیتی مختلف است.

پیام چهارم، پیام یک اتحاد استراتژیک است که خواستار تقسیم متوازن‌تر مسئولیت‌ها برای آینده اتحاد در عین انجام تعهدات خود است. افزایش هزینه‌های دفاعی مهم است؛ با این حال، نکته کلیدی این است که آیا تعهدات مالی به ظرفیت نظامی قابل استقرار، قابل تعامل و پایدار تبدیل می‌شوند یا خیر. ترکیه صرفاً از طریق نسبت‌های بودجه به تقسیم بار نمی‌پردازد. در عوض، این موضوع را از طریق مشارکت‌های میدانی، ریسک عملیاتی، ظرفیت تولید، پشتیبانی پایگاه و ستاد و مسئولیت‌های دیپلماتیک ارزیابی می‌کند.

انسجام اتحاد به معنای یکنواختی و یکسان‌سازی نیست. در ساختاری با سی و دو تجربه تاریخی و فرهنگ امنیتی متفاوت، اختلاف نظرها طبیعی هستند. نکته کلیدی این است که این اختلافات را بدون تضعیف اراده مشترک برای دفاع مدیریت کنیم و برداشت هیچ متحدی از تهدید را به عنوان یک امر فرعی تلقی نکنیم. افزایش دید نسبت به خطراتی که ترکیه مدت‌هاست در دستور کار اتحاد بر آنها تأکید کرده است، به رویکردی متعادل‌تر و واقع‌بینانه‌تر به دفاع جمعی کمک می‌کند.

نشست آنکارا همچنین نقش محوری صنعت دفاعی در سیاست‌های اتحاد را آشکارتر کرده است. این واقعیت که مجمع صنایع دفاعی ناتو برای اولین بار در چارچوب این اجلاس برگزار شد، نشان می‌دهد که این حوزه دیگر در حاشیه نیست، بلکه در مرکز دستور کار این اتحاد قرار دارد.

در سال‌های اخیر، ترکیه ظرفیت تولید، صادرات و فناوری خود را در طیف وسیعی از حوزه‌ها، از هواپیماهای بدون سرنشین گرفته تا سکوهای دریایی، خودروهای زرهی، جنگ الکترونیک و سیستم‌های دفاع هوایی، افزایش داده است. صادرات این بخش در سال 2025 به 10 میلیارد و 54 میلیون دلار رسید که نسبت به سال قبل 48 درصد افزایش یافته است. پشت این قدرت تولید، نرخ بومی‌سازی بیش از 48 درصد در این بخش نهفته است. همانطور که در این مجمع برجسته شد، صنعت دفاعی در حال توسعه ترکیه، ظرفیت تولید و زیرساخت‌های فناوری از جمله عناصری بوده‌اند که توجه متحدان را از نظر تولید مشترک و زنجیره‌های تأمین به خود جلب کرده‌اند.

این تحول نه تنها به معنای تقویت امنیت ملی ما، بلکه به معنای تقویت بازدارندگی جمعی ناتو نیز هست. با توجه به مقیاس تولید، انعطاف‌پذیری فناوری و امنیت تأمین مورد نیاز اروپا، تبدیل شدن ترکیه به عنصری ضروری در معماری صنعت دفاعی اروپا، از الزامات امنیت مشترک است. کاهش محدودیت‌ها بین متحدان، توسعه پروژه‌های مشترک و گنجاندن کامل و منصفانه صنعت دفاعی ترکیه در سازوکارهای اروپایی، ظرفیت کلی اتحاد را افزایش خواهد داد. در واقع، تصویری که در طول اجلاس پدیدار شد نشان داد که صنعت دفاعی ترکیه دیگر فقط یک تأمین‌کننده نیست؛ اکنون با هویت خود به عنوان تولیدکننده، صادرکننده و شریک استراتژیک، به عنوان یک بازیگر پیشرو در تحول دفاعی ناتو در نظر گرفته می‌شود.

در پس این تصویر، رویکردی گسترده‌تر به استقلال استراتژیک در ترکیه نهفته است که با سرمایه‌گذاری‌های داخلی در صنعت دفاعی، ظرفیت توسعه فناوری مستقل و درک چندوجهی از سیاست خارجی در هم آمیخته است. در محیط امنیتی در حال تغییر، این رویکرد دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت است: تلاش اروپا برای افزایش قابلیت‌های دفاعی خود و هدف ناتو برای تقویت تاب‌آوری جمعی خود، اهمیت استراتژیک گام‌هایی را که ترکیه در این مسیر برمی‌دارد، برجسته‌تر می‌کند.

[پروفسور دکتر برهان‌الدین دوران، رئیس اداره ارتباطات ریاست جمهوری ترکیه]