Përderisa platformat dixhitale i zbehin kufijtë midis figurave publike dhe audiencës së tyre, marrëdhëniet parasociale - lidhjet emocionale të njëanshme të formuara me njerëz që përdoruesit nuk i kanë takuar kurrë, po bëhen më intensive, të përhapura dhe ekonomikisht të fuqishme, thonë ekspertët.
Dikur i kufizuar kryesisht në kërkimin akademik, termi marrëdhënie parasociale është zhvendosur në diskursin kryesor, pasi mediat sociale, transmetimet e drejtpërdrejta dhe përmbajtja e drejtuar nga algoritmet nxisin një ndjenjë të vazhdueshme intimiteti midis fansave dhe personazheve të famshëm, ndikuesve dhe madje edhe chatbot-eve të inteligjencës artificiale.
Parasocial u zgjodh si fjala e vitit 2025 e Fjalorit të Kembrixhit, megjithëse vetë koncepti daton dekada më parë. Ideja u prezantua për herë të parë në vitin 1956 nga studiuesit Donald Horton dhe Richard Wohl, të cilët vunë re se audienca televizive zhvillonte ndjenja familjariteti dhe afërsie emocionale me personalitetet në ekran.
Megjithatë, sot qasja e vazhdueshme në internet, postimet personale dhe përgjigjet e drejtpërdrejta krijojnë një iluzion afërsie, duke i bërë lidhjet parasociale të ndihen më reale se kurrë më parë.
Shembujt variojnë nga komunitetet e përkushtuara të fansave të K-pop-it deri te ndjekësit e influencuesve dhe reagimet emocionale ndaj ngjarjeve të jetës së të famshmëve, siç janë vajtimet e fansave për fejesën e yllit amerikan të pop-it Taylor Swift me lojtarin e NFL-së Travis Kelce.
- Intimiteti i prodhuar nxit investimin emocional
Profesoresha në Universitetin e Floridës Qendrore, Mel Stanfill tha për Anadolu-n se mediat sociale kanë amplifikuar në mënyrë dramatike marrëdhëniet parasociale duke e shndërruar intimitetin në një produkt strategjik.
K-pop-i, në veçanti tregton ndjenjë të prodhuar afërsie, tha Stanfill duke shpjeguar se të famshmit e përziejnë gjithnjë e më shumë markën e tyre profesionale me pamje të kuruara me kujdes të jetës së tyre private. "Ky ekspozim i vazhdueshëm thellon investimin emocional të fansave", tha ajo ndonjëherë duke motivuar besnikëri të jashtëzakonshme, dhe në raste ekstreme, sjellje shqetësuese.
Stanfill vuri në dukje incidentet e ndjekësve që përfshijnë idhujt e K-pop-it dhe rastet historike siç është atentati i vitit 1981 ndaj ish-presidentit amerikan Ronald Reagan, i nxitur nga një obsesion me aktoren Jodie Foster, si shembuj se si lidhja parasociale mund të bëhet e rrezikshme.
Ajo shtoi se këto marrëdhënie formësojnë gjithnjë e më shumë sjelljen ekonomike, duke e shndërruar konsumin në një shënues të besnikërisë dhe statusit brenda komuniteteve të fansave.
Stanfill paralajmëroi se dinamikat e kulturës së anulimit brenda fandom-eve shpesh keqkarakterizohen, ndonjëherë duke errësuar llogaridhënien ose duke synuar në mënyrë disproporcionale grupet e margjinalizuara, ndërsa rritja e përmbajtjes së gjeneruar nga inteligjenca artificiale rrezikon ta turbullojë më tej realitetin dhe të intensifikojë dezinformimin.
- Iluzioni i reciprocitetit forcon besnikërinë e fansave
Marrëdhëniet parasociale formësojnë jetën e përditshme të njerëzve, mirëqenien mendore dhe zakonet e konsumit dhe mund të formohen jo vetëm me personazhe të famshëm dhe ndikues të vërtetë, por edhe me personazhe fiktivë dhe madje edhe avatarë të inteligjencës artificiale.
Studiuesja e psikologjisë së medias në Universitetin "Empire State" në New York, Gayle Stever tha për Anadolu-n se mediat sociale kanë mjegulluar kufirin midis ndërveprimit thjesht parasocial dhe atij vërtet shoqëror.
"Ajo që ndodhi me ardhjen e mediave sociale është se filluam të futeshim në këtë zonë gri ku nuk ishte pikërisht një marrëdhënie shoqërore sepse nuk kishe qasje dhe ata ishin me status më të lartë. Por, njerëzit filluan të merrnin përgjigje në mediat sociale nga personazhet e famshme", tha Stever.
Sipas saj, ky reciprocitet i perceptuar forcon besnikërinë, duke përfituar artistët dhe krijuesit, karrierat e të cilëve varen gjithnjë e më shumë nga bazat e fansave shumë të angazhuara.
"Baza e fansave është buka e tyre", tha Stever.
Gjithnjë e më shumë, bazat e fansave janë jetësore për suksesin e personazheve të famshëm, theksoi ajo e cila bëri të ditur se artistë të tillë si grupet K-pop BTS dhe Blackpink si dhe yje të mëdhenj amerikanë, përfitojnë nga mobilizimi i fansave për të rritur transmetimet, top listat dhe fushatat promovuese nga përkushtimi.
- Përfitimet dhe rreziqet për mirëqenien mendore
Ekspertët theksojnë se marrëdhëniet parasociale nuk janë në thelb të dëmshme. Në disa raste, ato ofrojnë mbështetje emocionale dhe mekanizma përballimi. Stever përmendi shembullin e një pacienti me kancer i cili gjeti ngushëllim duke dëgjuar muzikën e këngëtarit Josh Groban, duke e përshkruar atë si një lidhje që ofronte siguri pa ndërveprim të drejtpërdrejtë.
Marrëdhënie të tilla mund të nxisin komunitetin, të motivojnë udhëtimin dhe angazhimin shoqëror dhe t'i ndihmojnë njerëzit të menaxhojnë vetminë ose stresin. Megjithatë, Stever paralajmëroi se lidhjet parasociale mund të bëhen të pashëndetshme siç shihet në raste ekstreme ku njerëzit "martohen" me personazhe të gjeneruara nga IA.
Adoleshentët përjetojnë emocione më intensivisht ndërsa formojnë identitetin e tyre, duke çuar shpesh në lidhje më të forta me të famshmit sesa tek të rriturit, theksoi Stever duke shtuar se në disa raste, kjo cenueshmëri mund të përkthehet në ekstreme të dëmshme, përfshirë çrregullimet e të ngrënit, tendosjen financiare nga shpenzimet e tepërta dhe izolimin social.
Ajo tha se individët me probleme ekzistuese të shëndetit mendor mund të jenë më të prirur ndaj ekstremeve dhe duhet të marrin mbështetjen e duhur.
