هەولێر
بەپێی راپۆرتەكە هەرێمی كوردستان لە ساڵی 2016دا بڕی یەك ملیۆن و 65 هەزار بەرمیل نەوت و 10 ملیار پێ سێ جا غاز هەناردەی توركیا دەكات، هەرێمیش دواین ناوچەی جیهان دەبێت كە نەوتی تێدا تەواو دەبێت.
"هەرێمی كوردستان لە ریزبەندیدا هەشتەمی جیهانە لە یەدەگی نەوت و غاز"
رێكخراوی دۆر بۆ زانیاری نەوتی كوردستان راپۆرتێكی بە ناونیشانی "نەوتی هەرێم، سیاسەتێكی نا حەكیمانە"ی بڵاوكردەوە كە لە لایەن سەرۆكی لێژنەی سامانە سروشتییەكانی ئەنجوومەنی پارێزگای سلێمانی دكتۆر غالب محەمەد عەلی-یەوە ئامادەكراوە و تێیدا تیشك خراوەتە سەر كەرتی وزە لە هەرێم.
لە پێشەكی ئەو راپۆرتەدا هاتووە: "ئەوەی هەیە تا ئێستا لە هەرێمی كوردستان سیاسەتێكی گونجاو و لە بارنەبووە لە بواری نەوتدا، ئامار و ژمارەكانی بڕی هەناردەكردنی نەوت لەگەڵ پارەی گیرفانمان یەك ناگرێتەوە، هەروەها سەرمایە و بڕی نەوتی ئەم هەرێمەش لەگەڵ چوارچێوەی خۆشگوزەرانی و ژیانی كۆمەڵگەكەماندا یەك ناگرێتەوە".
بەشی یەكەمی راپۆرتەكەی دكتۆر غالب محەمەد عەلی كە دكتۆرای لە شیكاری نەوت هەیە تایبەتە بە "نەوت و غازی سروشتی"، هەرچی بەشی دووەمیەتی ئەوا تایبەتە بە"نەوت و غازی سروشتی هەرێمی كوردستان و عێراق"، لەو بەشەدا هاتووە بەپێی تازەترین راپۆرتی رێكخراوی ئۆپێك عێراق خاوەنی پتر لە 150 ملیار بەرمیل نەوتی یەدەگی جێگیر و پتر لە 300 ملیار بەرمیل یەدەگی ناجێگیرە، ئەوەش وا دەكات عێراق دووەم بێت لە یەدەگی نەوت لە جیهاندا دوای سعوودیە.
راپۆرتەكە باسی هەرێمی كوردستانیش وەكو بەشێك لە عێراق دەكات و دەڵێت خاوەنی پتر لە 50 ملیار بەرمیل یەدەگی جێگیری نەوت و 80 ملیار بەرمیل یەدەگی ناجێگیرە، هەروەها 8 بۆ 10 تریلیۆن مەتر سێ جا غازی سروشتی یەدەگی هەیە، ئەوەش وا دەكات هەرێمی كوردستان لە ریزی هەشتەمی جیهان بێت لە رووی یەدەگی نەوت و غازەوە.
لەبارەی گرنگیی ئەو یەدەگەشەوە لە راپۆرتەكەی سەرۆكی لێژنەی سامانە سروشتییەكانی ئەنجوومەنی پارێزگای سلێمانی دكتۆر غالب محەمەد عەلی دا هاتووە"ئەو ئامارانە پێمان دەڵێن عێراق بەگشتی و هەرێمی كوردستانیش لە نێویدا دەتوانێت ببن بە سەرچاوەی وزە بۆ زۆرێك لە وڵاتە زلهێزەكانی جیهان وەك ئەمریكا و وڵاتانی ئەورووپا، ئەوەش وا دەكات عێراق و هەرێمی كوردستان لە دونیادا هەمیشە لە بەرچاو بگیرێت و زۆرێك لە وڵاتان هەوڵبدەن پەیوەندییان لە گەڵیان هەبێت، ئەگەر عێراق و هەرێمیش بەشێوەیەكی ستراتیجییانە و لێزانانە مامەڵە بەو وزەیەوە بكەن كە هەیانە و وەكو كارتێكی سیاسی بەكاری بهێنن بۆ ئەوەی زۆرترین سوودیان بەربكەوێت و زۆرترین دۆستیان هەبێت كە پشتگیری نێونەتەوەییان بكەن".
هەروەها لەو راپۆرتەدا هاتووە" وڵاتانی كەنداو بە عێراق و هەرێمی كوردستانەوە زیاتر لە 65 لەسەدی نەوت و غازی سروشتی دونیای تێدایە و هەرێمی كوردستانیش ئاخرین وڵات دەبێت یەدەگی نەوتی تێدا تەواو دەبێت، واتە هەرێمی كوردستان كۆتا ناوچە دەبێت چاوی وڵاتانی لەسەر لابچێت بۆ دەستخستنی نەوت و غاز، ئەوەش لە رووی ستراتیجییەوە گرنگی هەرێمی كوردستان دەردەخات و پێمان دەڵێت نەوت و غاز دەتوانن كارتێكی فشاری بەهێز و باش بن بۆ هەرێم تا بتوانێت دۆستەكانی خۆی زیاتر بكات و سەنگی خۆی لە ناوچەكە جێگیرتربكات، هەر بۆیە دەبێت هەرێم زیاتر هۆشیاربێت لە مامەڵەكردن بە نەوت و وەزەكەیەوە، چونكە ئەوانە دەتوانن هەوێنی سەربەخۆیی و خۆشگوزەرانی هاووڵاتییانیش بن".
لەو راپۆرتەدا هاتووە هەرێمی كوردستان بە 55 ملیار بەرمیل یەدەگی نەوتەوە توانیویەتی رێژەی سێ لەسەدی یەدەگی نەوتی جیهانی هەبێت، هەروەها لە ساڵی 2016 ئاستی هەناردەكردنی نەوتی هەرێم بۆ توركیا دەگاتە یەك ملیۆن و 65 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا، لە ساڵی 2020یشدا هەرێم رۆژانە 10 ملیار پێ سێ جا غازی سروشتی هەناردەی توركیا دەكات.
لە لێدوانێكدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو ئامادەكاری راپۆرتەكە دكتۆر غالب محەمەد كە پسپۆڕە لە شیكاری نەوت دەڵێت "لە راپۆرتەكەدا باس لە یەدەگی نەوتی هەرێم و بایەخەكەی لەسەر ئاستی جیهان كراوە و ئایندەی ئەو گرنگییە، هەروەها باس لە چۆنێتی مامەڵەكردن لەگەڵ نەوت و داهاتەكانی لە دە ساڵی رابردوودا كراوە".
ئەو پسپۆرە گوتیشی: "هەرێمی كوردستان لە گرێبەستكردن و دەرهێنان و گواستنەوە و كۆكردنەوەی پارەی نەوتدا نا تەندروستی و نا شەفافیی پێوە دیارە، ئێمە دەبوو لەساڵی 2008 یاسای نەوت و غاز جێبەجێ بكرابایە كە گرنگترینییان چوار كۆمپانیایە كە مەبەست لێیان بە سیستەم كردنی كەرتی نەوتە لە هەرێمی كوردستان، بەڵام ئەوە نەكراوە، كێشەی كەرتی نەوت لە هەرێم نا شەفافییە بە پلەی یەكەم، هەروەها ئەوانەی كە كەرتەكە بەڕێوەدەبن وەكو پێویست نەیانتوانیوە هاولۆاتییانی كوردستان خێر لەو وزەیە ببینن كە وڵاتەكەیان هەیە، دەبێت نەوت بە سیستەماتیك بكرێت".
دكتۆر غالب محەمەد عەلی روونیشیكردەوە" نابێت وەزارەتی سامانە سروشتییەكان خۆی نەوت بفرۆشێت و خۆشی پارەكەی هەڵبگرێت و هەر خۆشی دابەشی بكات، دەبێت داهاتی نەوت بخرێتە بانكی ناوەندیی وڵاتەوە و وەزارەتی دارایی دابەشی بكات، بەڵام ئەمە نەكراوە، پەرلەمانیش دەبوو ئەو چوار كۆمپانیایە دابمەزرێنێت و كەرتی نەوت شەفاف بكرێت، دەبێت وەزارەتی سامانە سروشتییەكان رۆژانە داتا و ئامارەكانی وزە لە سایتەكەی خۆی بڵاوبكاتەوە، هەروەها بوون بە ئەندام لە رێكخراوی شەفافییەت گرنگە، دەبێت وەزارەتی سامانە سروشتییەكان هەیكەلییەتێكی تەواوی هەبایە و زانیاریی لەلابێت".
" لە هەشت ساڵدا هەرێم بایی 23 ملیار دۆلار نەوتی فرۆشتووە"
لە بەشێكی دیكەی راپۆرتەكەی ئەو پسپۆڕەی بواری نەوت و سەرۆكی لێژنەی سامانە سروشتییەكانی ئەنجوومەنی پارێزگای سلێمانی بەناونیشانی" سیاسەتی نەوتی هەرێمی كوردستان، گرێبەستەكان بە نموونە" ئاماژە بۆ ئەوە كراوە لە دە ساڵی رابردوودا وەزارەتی سامانە سروشتییەكان هەرێمی بۆ 57 بلۆكی نەوتی دابەشكردووە و لەگەڵ 25 كۆمپانیای زەبەلاحی بیانی بۆ گەڕان و دەرهێنان و گواستنەوەی نەوت گرێبەستی كردووە كە یەكێكیان نەبێت، سەرجەم گرێبەستەكان لە جۆری پشكداریین" production sharing agreement""ە.
ئەو پسپۆرە لە راپۆرتەكەیدا دەڵێت "لە چوارچێوەی گرێبەستی پشكداری خاوەنی كۆمپانیا دەبێتە هاوبەش لە داهاتی نەوتی بلۆكەكانی هەرێم، بەڵام لە گرێبەستی خزمەتگوزاری ئەو شتە بوونی نییە، هەروەها گرێبەستی پشكداری رێژەی 15 لەسەدی داهاتی نەوتی دەرهێنراو بۆ كۆمپانیاكەیەوە و زیاتر لە 55 لەسەدی ئەو پارەیەی كە خەرجی كردووە بۆ خۆی دەبات لەو نەوتەی كە دەیفرۆشێت تا ئەو كاتەی پارە خەرجكراوەكەی خۆی بەدەست دەهێنێتەوە، دواتریش هەر بە هاوبەش دەمێنێتەوە، واتە سوودمەندی یەكەم كۆمپانیا و خاوەنەكەیەكی نەك هاووڵاتی، لەم خاڵەشدا هەرێم پێچەوانەی عێراقە كە گرێبەستەكانی لە جۆری خزمەتگوزاریین نەك پشكدار".
لە راپۆرتەكەدا هاتووە" ئەو گرێبەستانە تا ئێستا زیاتر بە هەدەردان بووە نەك كۆكردنەوەی داهات و خۆشگوزەرانی هاووڵاتییان، چونكە بە پێی داتای مانگی تشرینی دووەمی 2014ی سامانە سروشتییەكان لە ساڵی 2007ەوە تا كۆتایی 2014 بڕی 263 ملیۆن بەرمیل نەوت دەرهێنراوە كە پارەكەشی بەپێی شیكارێكی ئەو پسپۆرە دەگاتە 23 ملیار دۆلار، ئەو بڕەش دەكاتە بوودجەی دوو ساڵی هەرێمە كە لە عێراقەوە بۆی دێت، یا خود دەكاتە مووچەی چوار ساڵی فەرمانبەرانی هەرێم".
رەخنە لەوەش گیراوە كە هێشتا 40 لەسەدی خەڵكی وڵاتانی تر بۆ كاری تەكنینی و هونەری بەكاردێن و لایەنە گرنگەكانی كەرتی وزەی هەرێم دراوەتە دەست هێزی كاری بیانی نەك ناوخۆیی، ئەوەش بەشێكی زۆری داهاتی ئەو كەرتە دەداتەوە دەست وڵاتانی بیانی و دانیشتووانی هەرێم لێی سودمەند نابن.
بەپێی هەمان راپۆرت لە ساڵی 2014دا تێچوو و قازانجی كۆمپانیا نەوتییەكانی هەرێم بریتی بووە لە سێ ملیار و 791 ملیۆن دۆلار، هەروەها 10 لەسەدی داهاتی موڵكانە و 4,8 لەسەدی سوودە كۆمەڵایەتییەكان و شیرینی گرێبەستەكان بە نادیاری ماونەتەوە و كەس نازانێت چۆن وەرگیراون و چۆن خەرجكراون.
"پێشنیازەكان بۆ دەربازبوون لە نەگبەتی نەوت"
لە راپۆرتەكەدا باس لەو رێگایانەش كراوە كە پێویستە بۆ دەربازبوون لە نەگبەتی نەوت بگیرێنەبەر
دكتۆر غالب محەمەد عەلی لەو رێگایانە باس لە پێویستی شەفاف بوونی كەرتی نەوت دەكات بۆ ئەوەی داهاتەكانی كۆبكرێتەوە و بخرێتە سندوقێكەوە و پەرلەمان چاودێری سندوقەكە بكات نەك حكوومەت، و رۆژانە هاووڵاتییان ئاگاداری جوڵەی نرخ و بڕ و داهاتی نەوت بن بۆ ئەوەی حكوومەت بیسەلمێنێت شەفافە و دەبێت ببێتە ئەندام لە رێكخراوی نێودەوڵەتی بۆ شەفافییەت كە راپۆرتی ساڵانەی لەسەر نەوت هەیە.
هەروەها پێشنیازی ئەوە دەكات چەند بڕگەیەك لە گرێبەستەكانی بگۆڕێت بۆ ئەوەی لە سوودی بۆ حكوومەت و هاوڵاتییان بشكێتەوە، وە گۆڕینی گرێبەستەكانی ئایندە لە پشكدارییەوە بۆ خززمەتگوزاری، جگە لە بەكارهێنانی داهاتی نەوت بۆ بوژانەوەی سێكتەرەكانی دیكەی وەك پیشەسازی، بازرگانی، كشتوكاڵ، هەروەها باس لە دامەزراندنی چەند كارگەیەكی پیشەسازیی كراوە كە نەوت بۆ كاڵای پترۆكیمیایی دەگۆڕن.
سەرباری ئەوانە لە پێشنیازەكاندا هاتووە" هەوڵبدرێت سەربەخۆیی وزەمان هەبێت لە رێگەی دروستكردنی پاڵاوگەی مۆدێرنەوە بۆ ئەوەی بەرهەم هێنان و هەناردەكردنیشی خۆمان بیكەن كە ساڵانە سێ ملیار دۆلار لەو بوارەدا خەرج دەكرێت بەتایبەت لە هێنانی گاز و بەنزین، ئەوە وێڕای شارەزاكردنی دەستی كاری خۆماڵی لە بواری دەرهێنانی نەوتدا.
لە كۆتایی راپۆرتەكەیدا دكتۆر غالب محەمەد عەلی دەڵێت: "لە دە ساڵی رابردوودا سیاسەتی نەوتی هەرێم بۆ هاووڵاتیان بەرهەم دار نەبووە، ئەوەندەی لە بەرژەوەندیی گرووپ و تاقمێك بووە، واتە داهاتی فرۆشتنی نەوت بەدەستهاتووە نەهێنراونەتە هەرێم، بەڵكو بانكەكانی ئەورووپا و ئەمریكا و وڵاتانی دیكەی لێ پڕ كراوە و لە چاوی هاووڵاتییانی هەرێم شاردراوەتەوە، تا ئێستاش سیاسەتی سەربەخۆی وزەمان نییە، هێشتا بەنزین و گاز لە وڵاتانەوە هاوردە دەكەین".
لە درێژەی راپۆرتەكەدا باس لەوەكراوە كە نەوت 90 لەسەدی بوودجەی هەرێم پێكدەهێنێت و لە هەرێمدا هەزار و 693 كرێكاری بیانی لە كەرتی نەوتدا كاردەكەن، هەرچی كشتوكاڵیشە دەتوانێت 45 لەسەدی پێویستی خۆماڵی پڕبكاتەوە.
