HEWLÊR
HÊMIN BABAN - Rêveberiya Herêma Kurdistanê dixwest di sala 2014an de referanduma serxwebûnê bike, lê DEAŞê êrîş kir û digel gelek wîlayetên Iraqê hin herêmên kurdan jî ketin bin îşxala wê. Piştre Serokê Herêmê diyar kir ku dê referandum berî hilbijartina Amerîkayê were kirin. Herî dawîn Barzanî di 23yê Adarê de ragihand ku dê referandum di meha Çiriya Paşîn de çêbibe. Di 7ê vê mehê de jî piştî civîna Barzanî digel piraniya partiyên Kurdistanê hat ragihandin ku 25ê Îlona 2017an tarîxa referanduma serxwebûnê ye.
- Kurd ji şerê DEAŞê ber bi referandumê ve
Digel êrîşên çekdarên DEAŞê Herêma Kurdistanê derbeyeke mezin xwar. Di warê aboriyê de ziyaneke mezin dît û hezar û 500 Pêşmerge şehîd bûn. Lê belê êrîşên DEAŞê di heman demê de ji bo kurdan derfeteke zêrîn bû da ku welatên dinyayê nêzîkî Herêma Kurdistanê bibin û rasterast miemeleyê digel bikin. Wek encama vê yekê Hewlêr bû navenda heyetên bilind ên Amerîka, Ewropayê û deverên din ên cîhanê. Herwiha rêya arîkariyên eskerî jî kurt bû û welatan rasterast piştgiriya eskerî şandin bo Herêma Kurdistanê. Pêşmerge li pêş Artêşa Iraqê bû mertalê şikandina DEAŞê. Serkirdeyên siyasî yên kurd jî di vê pêvajoyê de zêdetir derketin pêş çavê dinyayê. Bi vê yekê re Herêma Kurdistanê bû cihekî li ber çav û rojev. Bi van têkiliyên xewna tarîxî ya serkirdeyên kurd ku ew jî damezrandina dewleta serbixwe ya kurd bû.
Piştî DEAŞê 10ê Hezîrana 2014an êrîşî Mûsilê kir û digel wê çend bajarên din jî bi dest xistin, yekîne û lîwayên Artêşa Iraqê ji Kerkûkê û deverên din reviyan, rê li ber kurdan xweş bû ku herêmên kurdnîşîn bistînin. Kurdan hem herêmên xwe girtin hem jî nehiştin ku ew bajar bikevin destê DEAŞê. Kurdan ji hemû deman rehettir karî Kerkûkê bixin bin kontrola xwe.
Kurdan halê hazir ji her demê zêdetir behsa referandumê germ kiriye. Serkirdeyên kurd jî rastiyê venaşêrin. Bibiryarbûna wan a vê carê ji bo bi yekcarê çareserkirina herêmên kurdî ye. Ji bo vê yekê jî dest bi amadekariyan kirine da ku 25ê Îlona vê salê vî karî bigihînin nîhayetê.
Qenaeta kurdan ew e ku welatê wan sala 1992an bi zorê girêdayî Iraqê hatiye hiştin û bûye beşek ji vî welatî. Li Iraqê, kurd li kêleka herdu pêkhateyên serekî sunnî û şiiyan ketine bin zordariya desthilatdarên Iraqê. Ev ji sedemên neteweyî û mezhebî çêbûye. Kurdan zortirîn serhildan û şoreş li dijî hikûmetên Iraqê kirine.
Ji aliyê tarîxî ve heqê çarenivîsê û diyarkirina vî heqî ji naverasta salên çilî yên sedsala borî pê ve dest pê kiriye. Partiya Rizgarî ya Kurd, cara yekem di sala 1945an de, piştre Partiya Kominîst a Iraqê di sala 1949an de ev daxwaz ragihandine. Piştre dirûşma "Demokrasî Bo Iraq û Heqê Otonomî bo Kurdistanê" ket şûna van daxwazan.
Piştî ku serhildan li ser serhildanê çêbû hikûmeta Iraqê bi serokatiya Seddam Huseyn di 11ê Adara 1970ê de Peymana Adarê bi serkerdayetiya kurd a bi rêberiya Mela Mistefa Barzanî re îmze kir. Di peymanê de çend heq di çarçoveya otonomiyê de hatin pesendkirin. Kurd qonaxekê bi pêş ve çûn. Lê belê rêkeftin bi temamî nehat bicîkirin.
Herêma Kurdistanê ji sala 1991ê ve, piştî ku kurdan raperîn li dijî Beesiyan kir xweser e û ew xwe birêve dibe. Piştre parlamento hat avakirin û sala 1992an biryara sîstema federatîf dan. Ji pey vê re Hikûmeta Iraqê biryar da ku dewlet li ser esasê federaliyetê be. Ev jî qonaxeke din bû di menzila mucadeleya kurdan de. Lê belê dîsa jî ev sîstema federaliyetê li gor kurdan wek xwe nîne.
Serokê Yekîtiya Parlamenterên Kurdistanê Nîmet Ebdullah der barê mijarê de bo peyamnêrê AAyê axivî û wiha agahî dan:
"Gelek welatên ku di şerê DEAŞê de piştgiriya Pêşmerge kirin li dijî referandumê disekinin. Loma serxwebûn ji bo kurdan rehet nabe. Loma jî divê kurd bi hev re hereket bikin."
Rêveberiya Herêma Kurdistanê dixwest di sala 2014an de referanduma serxwebûnê bike, lê DEAŞê êrîş kir û digel gelek wîlayetên Iraqê hin herêmên kurdan jî ketin bin îşxala wê. Piştre Serokê Herêmê diyar kir ku dê referandum berî hilbijartina Amerîkayê were kirin. Herî dawîn Barzanî di 23ê Adarê de ragihand ku dê referandum di meha Çiriya Paşîn de çêbibe. Di 7ê vê mehê de jî piştî civîna Barzanî digel piraniya partiyên Kurdistanê hat ragihandin ku 25ê Îlona 2017an tarîxa referanduma serxwebûnê ye. Halê hazir Komîsyona Hilbijartinê jî dest bi xebatan kiriye û haziriya referandumê dike. Biryarderê Komîsyona Bala ya Serbixwe ya Hilbijartin û Rapirsiyê ya li Herêma Kurdistanê Îsmaîl Xurmalî li ser referandumê wiha agahî da peyamnêrê AAyê:
"Li gor nivîsara Serokatiya Herêma Kurdistanê referandum li wîlayetên Herêma Kurdistanê, digel Mûsil, Kerkûk û beşek Diyalayê tê kirin. Em pişta xwe bi daneyên hilbijartinên pêşî girêdidin û dengdêran li ber çav digirin. Ew xelkên deng didin divê xelkên resen ên wan herêman bin. Xelkên penaber ên wan deveran dê li kampan jî bikaribin deng bidin. Emê ji bo wan sindoqan deynin."
Der barê ferqa referanduma 2005an û ya îsal de Xurmalî destnîşan dike ku ji ber ew vê pêvajoyê dimeşînin, resmîbûna referanduma 25ê Îlona 2017an diyar e, lewra ya 2005an neresmî bû.
Xurmalî di dirêjiya xeberdana xwe de ev zanyarî parve kirin:
"Di referandumê de tenê pirsek heye ew jî ji pirsa "Tu dixwazî Kurdistan bibe dewleteke serbixwe" pêk tê. Di cewabê de jî du bijartek hene, Erê û Na. Pisûleyên dengdanê jî dê bi kurdî, erebî, suryanî û tirkmanî werin çapkirin."
Herêma Kurdistanê parçeyek e ji dewleta Iraqê û bi taybetî piştî rûxîna rejima Beesê xweseriya yasayî jî bi dest xist. Rûberê Herêma Kurdistanê 83 hezar kîlometre çargoşe ye, nîştecihên wê jî nêzîkî 6 milyon kesî ne.
Di Parlamentoya Kurdistanê de 111 parlamenter hene û Mesûd Barzanî ji 2005an pê ve Serokê Herêmê ye.
Piştî mudaxeleya Amerîkayê li Iraqê hin çalakvan û siyasetmedarên kurd daxwaz kirin ku referandum were kirin. Li ser vê di sala 2005an de digel hilbijartina giştî ya Iraqê sindoqên referandumê jî hatin danîn. Di van deman de Bizava Referandumê di 17ê Çiriya Pêşîn a 2003an de hat avakirin û di 25ê Kanûna Pêşîn a 2003an de konferansa ewil bi dirûşma "Xewna Me Jî Heye" li Hewlêrê çêkir. Di encama referanduma 2005an de ji sedî 98, 98 dengê erê derket. Li gor rêjeyên wê demê ji milyonek û 988 hezar û 61 kesî, milyonek û 973 hezar û 412 kesî ji bo serxwebûnê dengê Erê da, 20 hezar û 251 kesî jî got Na. Rêjeya nayê ji sedî 1,02 bû. Dengên hatibûn redkirin jî 4 hezar û 398 bûn û rêje jî ji sedî 0,22 bû.
Dengdan li Hewlêr, Silêmanî, Dihok, Kerkûk û Xaneqînê jî çêbû. Li Kerkûkê ji sedî 99,88, li Nînowayê 99,93, li Diyalayê 98, 28, li Silêmaniyê 99,12, li Hewlêrê 98,23 û li Dihokê jî 99,39 dengê Erê derketin.
Endamê Damezrêner ê Bizava Referandumê Zîrek Kemal, ji bo AAyê axivî û der barê rapirsiyên heta niha hatine kirin de got, sala 2004an Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî jî bûye endamê wan.
Zîrek Kemal got ew welatên dibêjin em li dijî referandumê ne jî bi awayekî de facto miemeleyê digel Herêma Kurdistanê dikin.
